VCI Legal – ngày 16 tháng 12 năm 2025

Trong bối cảnh đất nước đang theo đuổi mục tiêu “kỷ nguyên vươn mình”, đưa nền kinh tế Việt Nam phát triển, nhiều chính sách đã đuợc cải cách diện rộng nhằm thu hút đầu tư. Trong đó, nền công nghiệp năng lượng tái tạo đang gia tăng nhanh chóng, vì mỗi một GDP tăng thêm cần có nguồn điện cung ứng tương ứng. Nhiều nhà đầu tư nước ngoài cũng đã nhìn thấy các triển vọng lớn ở lĩnh vực này và quyết định “đổ tiền” về Việt Nam. Tuy nhiên, vào năm 2023, sau khi thanh tra nhiều dự án năng lượng không có Giấy chứng nhận hoàn thành xây dựng (CCA) trước Ngày vận hành thương mại (COD), Bộ Công Thương đã ban hành một thông tư mới – Thông tư 10/2023/TT-BCT để điều chỉnh hoạt động này. Điều này làm dấy lên sự thật rằng nhiều dự án sẽ bị ảnh hưởng vì không được hưởng mức giá FIT ban đầu. Bài viết này, sẽ nêu ngắn gọn bài học quốc tế tương tự về Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (“ISDS”) của Tây Ban Nha khi bị các nhà đầu tư khởi kiện thông qua Trung tâm Giải quyết Tranh chấp Đầu tư Quốc tế (“ICSID”).

Eurus Energy v. Tây Ban Nha (ICSID ARB/16/4): Áp dụng hồi tố, giảm giá FIT của nhà đầu tư

Trong thập niên 2000, Tây Ban Nha đã thiết lập một chế độ Biểu giá Ưu đãi (FIT) hào phóng (theo Royal Decree 661/2007 – RD 661/2007) nhằm nhanh chóng định vị quốc gia này như một người chơi hàng đầu trong lĩnh vực năng lượng sạch. Các khoản đầu tư nước ngoài được thực hiện dựa trên sự tin cậy vào chế độ FIT ổn định này, vốn được kỳ vọng đảm bảo lợi nhuận dài hạn.   

Tuy nhiên, sự hào phóng của các khoản trợ cấp này đã dẫn đến “Thâm hụt Biểu giá” khổng lồ, đe dọa sự ổn định tài chính của hệ thống điện quốc gia. Để giải quyết khủng hoảng tài chính này, Chính phủ Tây Ban Nha đã ban hành một loạt các biện pháp điều chỉnh quy định trong giai đoạn 2013-2014. 

Một trong những vụ điển hình gần đây là vụ kiện giữa Eurus Energy Holdings Corporation, một công ty con của Nhật Bản có liên kết với tập đoàn Toyota với Chính phủ Tây Ban Nha vì cho rằng Chính phủ nước này đã làm mất đi hoàn toàn lợi ích kinh tế của khoản đầu tư, phá vỡ “Kỳ vọng Hợp pháp” của họ.

Eurus Energy Holdings Corporation đã đầu tư vào 15 dự án điện gió tại các khu vực Galicia và Asturias của Tây Ban Nha. Các khoản đầu tư này được thực hiện trong thời kỳ Tây Ban Nha áp dụng chế độ FIT ưu đãi theo RD 661/2007. Sau đó, để giải quyết vấn đề thâm hụt tài chính hệ thống điện, Tây Ban Nha đã ban hành các biện pháp điều chỉnh. Luật Royal Decree 413/2014 (RD 413/2014), có hiệu lực năm 2014, là trung tâm của vụ kiện. RD 413/2014, cùng với Royal Decree Law 9/2013 và Energy Sector Law 24/2013, đã thiết lập một chế độ thù lao mới.   

Cơ chế mới này bao gồm việc thay thế FIT bằng hệ thống thù lao phức tạp hơn. Các biện pháp này không chỉ cắt giảm trợ cấp mà còn áp đặt thuế 7% đối với doanh thu của các nhà sản xuất điện và đã có tác động gián tiếp là thu hồi các khoản trợ cấp đã trả trước đó1. Eurus lập luận rằng họ có kỳ vọng chính đáng rằng cơ chế quản lý sẽ không thay đổi trong suốt vòng đời của các dự án. Tuy nhiên, Tây Ban Nha lập luận rằng cơ chế đặc biệt này dựa trên nguyên tắc lợi nhuận hợp lý (lợi nhuận bị giới hạn ở mức hợp lý, không được vượt quá), nghĩa là nhà sản xuất chỉ được đảm bảo nhận đủ vốn để bù đắp chi phí đầu tư và chi phí vận hành, đồng thời đạt được lợi nhuận theo tiêu chí thị trường. Eurus phản bác rằng các ưu đãi cho các cơ sở này nhằm đảm bảo lợi nhuận tối thiểu, chứ không phải giới hạn trần.

Vụ kiện được Eurus Energy khởi xướng tại Trung tâm Quốc tế Giải quyết Tranh chấp Đầu tư (ICSID). Cơ sở pháp lý được áp dụng là Hiệp ước Hiến chương Năng lượng (ECT), với cáo buộc vi phạm các điều khoản bảo hộ đầu tư cốt lõi Đối xử Công bằng và Thỏa đáng (FET).   

Trong vụ Eurus, Hội đồng Trọng tài nhận định rằng Eurus đã đầu tư trên cơ sở một chế độ pháp lý ổn định và có thể dự đoán được. Việc Tây Ban Nha triển khai RD 413/2014 đã thay đổi cơ bản mô hình kinh tế, phá vỡ cam kết ổn định ngầm định của Nhà nước. Vụ kiện này xác nhận rằng FET bảo vệ sự ổn định của khung pháp lý cơ bản, không chỉ đơn thuần là các điều khoản hợp đồng. Tây Ban Nha lập luận rằng khả năng điều chỉnh luôn tồn tại, nhưng Hội đồng nhận định rằng việc thay đổi toàn bộ mô hình tính toán lợi nhuận, áp dụng cho các dự án đang hoạt động, đã vượt qua giới hạn của quyền điều chỉnh chính sách hợp pháp, vì sự thay đổi này là không thể dự đoán được và gây hại đáng kể.

Tính hồi tố của các biện pháp là yếu tố then chốt dẫn đến vi phạm FET. Mặc dù RD 413/2014 có hiệu lực trong tương lai, nhưng việc áp dụng chế độ thù lao mới để tính toán lại các khoản bù đắp tài chính cho các cơ sở đã hoạt động, vốn đã được hưởng FIT cũ, đã tạo ra một hiệu ứng “thu hồi ngầm” (claw-back).   

Chính phủ Tây Ban Nha đã bào chữa rằng các biện pháp được thực hiện dưới Quyền Điều chỉnh Chính sách nhằm giải quyết khủng hoảng tài chính và thâm hụt biểu giá khổng lồ, một lợi ích công chính đáng. Quyền này cho phép Nhà nước thay đổi luật vì lợi ích công.   

Tuy nhiên, biện pháp điều chỉnh, ngay cả khi vì mục đích công, phải tương xứng với mục tiêu đó. Trong trường hợp của Eurus, việc áp dụng hồi tố và cắt giảm lợi nhuận một cách quá mức đã bị coi là không tương xứng, chuyển gánh nặng giải quyết thâm hụt ngân sách quốc gia lên vai nhà đầu tư quốc tế một cách không công bằng. Hội đồng Trọng tài đã bác bỏ hầu hết các lập luận bào chữa của Tây Ban Nha và kết luận rằng vi phạm nghĩa vụ Đối xử Công bằng và Thỏa đáng (FET) được quy định trong ECT, các biện pháp cải cách của Tây Ban Nha có thể đạt được mục tiêu điều chỉnh chính sách mà không cần đến yếu tố hồi tố.   

Vào tháng 11 năm 2022, ICSID đã đưa ra phán quyết bồi thường. Tây Ban Nha bị yêu cầu thanh toán 106.2 triệu USD tiền bồi thường, cộng thêm lãi suất tích lũy từ ngày 1 tháng 6 năm 2021 và khoảng 4 triệu USD chi phí pháp lý. Tổng nợ mà Tây Ban Nha phải chịu lên đến khoảng 113 triệu USD cho riêng vụ kiện này.

Các vụ kiện năng lượng tái tạo sau Eurus đã củng cố tiêu chuẩn “thay đổi đáng kể và gây hại” (substantially and detrimentally modified) như ngưỡng vi phạm FET. Sự thay đổi không cần phải là tịch thu 100% tài sản; chỉ cần gây ra thiệt hại kinh tế đáng kể so với kỳ vọng ban đầu là đủ để cấu thành vi phạm, vượt qua ngưỡng rủi ro kinh doanh thông thường. 

Bài học cho Việt Nam

Tại Việt Nam, sự thành công của cơ chế FIT ưu đãi đã thu hút nguồn vốn đầu tư khổng lồ vào năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, Thông tư 10/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương yêu cầu các dự án năng lượng tái tạo chưa đạt (chưa có CCA) Ngày Vận hành Thương mại (COD) trước thời điểm thông tư có hiệu lực phải xác định lại giá mua bán điện. Việc này được thực hiện thông qua đàm phán lại giá với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).   

Mối đe dọa lớn nhất là tính hồi tố kinh tế của biện pháp này. Các nhà đầu tư đã kiến nghị không áp dụng hồi tố TT 10/2023/TT-BCT đối với các dự án đã có quyết định phê duyệt COD ban đầu hoặc đã hoàn thành đầu tư đáng kể.

Vụ Eurus v. Spain cung cấp một khuôn mẫu trực tiếp để đánh giá rủi ro pháp lý của Việt Nam. Cả hai trường hợp đều liên quan đến: (1) một quốc gia thu hút đầu tư bằng cam kết FIT hấp dẫn; (2) sự thay đổi chế độ pháp lý sau đó vì lý do ổn định hệ thống/tài chính; và (3) áp dụng các biện pháp làm giảm lợi nhuận một cách đáng kể đối với các dự án đã được đầu tư.

Mối nguy hiểm lớn nhất đối với Việt Nam không chỉ là mức độ giảm giá mà còn là sự thiếu minh bạch và ổn định trong quá trình chuyển đổi pháp lý. Việc giảm lợi nhuận trong vụ Eurus được coi là “sự sửa đổi gây tổn hại đáng kể”. Xét vụ Eurus, việc giảm giá mua điện tại Việt Nam từ mức FIT1 là 9,35 cent/kWh (tương đương khoảng 2.231 VND/kWh) xuống mức FIT2 là 7,09 cent/kWh (khoảng 1.692 VND/kWh), hoặc thấp hơn nếu áp dụng mức giá dự án chuyển tiếp chỉ 4,8 cent/kWh – tương đương với mức giảm từ 24% đến 47% so với mức giá ưu đãi ban đầu – có thể cấu thành hành vi vi phạm nguyên tắc cạnh tranh công bằng theo tiền lệ quốc tế đã được thiết lập.

Một số nhà đầu tư được thông báo là chịu thiệt thòi bởi chính sách FIT mới được liệt kê như sau:

• ACEN Vietnam Investment (Philippines)2 với 14 dự án có tổng công suất 852MW
• Super Energy Corporation (Thái Lan)3 với 8 dự án có tổng công suất 686,7MW
• Shikoku Electric Power (Nhật Bản)4 với công suất 256MW
• B. Grimm Renewable (Thái Lan)5 với công suất 496MW
• Mitsubishi HC Capital (Nhật Bản)6
• Chubu Electric Power (Nhật Bản)7
• SP Group (Singapore)8 ới 14 dự án bao gồm Europlast Phú Yên Solar với công suất 165MW

Với vốn đầu tư từ 1-1,3 triệu USD/MW và dự kiến ​​giá điện giảm khoảng 25% so với trước đây (Cụ thể, giá mua điện có thể chuyển từ FIT1 9,35 cent/kWh sang giá FIT2 là 7,09 cent/kWh hoặc thấp hơn nếu áp dụng giá của các dự án chuyển tiếp, chỉ đạt 4,8 cent/kWh. Cùng với việc giảm giá FIT, EVN cũng tạm thời giữ lại các khoản thanh toán vì cho rằng các doanh nghiệp chưa đáp ứng các yêu cầu pháp lý. Điều này tạo ra rủi ro vỡ nợ cho các nhà đầu tư, đặc biệt khi các dự án này được tài trợ dựa trên mức giá FIT ban đầu. Mặc dù chưa có số liệu chính xác về tác động đối với từng công ty, nhưng ước tính sơ bộ cho thấy tổng thiệt hại có thể lên tới hàng trăm triệu USD. Ước tính của doanh nghiệp cho thấy tổng thiệt hại có thể lên tới gần 13 tỷ USD9.

Tây Ban Nha đã phải trả 113 triệu USD cho chỉ một vụ kiện của Eurus. Việt Nam có số lượng dự án năng lượng tái tạo bị ảnh hưởng lớn và đa dạng quốc tịch của nhà đầu tư. Nếu chỉ 5 đến 10 nhà đầu tư quốc tế lớn khởi kiện đồng loạt dưới các BITs khác nhau, tổng thiệt hại bồi thường có thể lên tới hàng tỷ USD. Ngoài rủi ro chi phí bồi thường trực tiếp và chi phí gián tiếp đối với chi phí vốn trong tương lai, nếu Việt Nam thua nhiều vụ ISDS thì uy tín quản trị quốc gia và môi trường đầu tư sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Các tổ chức tài chính quốc tế, ngân hàng, và quỹ đầu tư sẽ coi Việt Nam là quốc gia có rủi ro pháp lý cao, dẫn đến việc tăng lãi suất cho các khoản vay dự án trong tương lai. Sự gia tăng chi phí vốn này sẽ làm chậm mục tiêu phát triển năng lượng và kinh tế dài hạn của Việt Nam, đặt gánh nặng tài chính lớn hơn nhiều lần so với việc duy trì sự ổn định pháp lý cho các dự án hiện tại. Việc áp dụng các biện pháp hồi tố mà không có sự bồi thường thỏa đáng được coi là một chiến lược “tự thua” trong môi trường đầu tư quốc tế. Việt Nam cần rút kinh nghiệm sâu sắc từ tiền lệ này để bảo vệ nguồn vốn và uy tín đầu tư quốc gia.

Các bước thực tiễn dành cho nhà đầu tư:

Kiểm tra bản đồ và cấu trúc hiệp định: Xác nhận phạm vi điều chỉnh của hiệp định đối với chủ sở hữu cuối cùng; xem xét việc chuyển hướng hoặc bảo vệ cho các khoản đầu tư vốn trong tương lai.

Hồ sơ tham khảo: Tập hợp các bằng chứng đương thời (thông tư/thư của chính phủ, hợp đồng mua bán điện, mô hình tài chính, điều khoản của người cho vay) cho thấy các quyết định đầu tư dựa trên lợi ích của chính sách giá điện ưu đãi (FIT).

Kiểm tra thiệt hại và khả năng chịu áp lực tài chính: Cập nhật mô hình dòng tiền cho các kịch bản 7,09/4,8¢; ghi lại áp lực từ các điều khoản cho vay và sự chậm trễ thanh toán để giảm thiểu và (nếu cần) yêu cầu bồi thường.

Nếu bạn muốn được đánh giá từng dự án một cách bảo mật – bao gồm phạm vi điều chỉnh hiệp ước, bằng chứng dựa vào và các biện pháp khắc phục được định lượng – hãy liên hệ với Nhóm Giải quyết Tranh chấp Đầu tư của VCI Legal. Chúng tôi có thể (i) xem xét giấy phép/chấp thuận và các thỏa thuận mua bán điện (PPA), (ii) mô hình hóa các kịch bản biểu giá và tác động của việc trì hoãn thanh toán, và (iii) vạch ra các lộ trình ngăn ngừa tranh chấp và giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS) với thời gian và ngân sách cụ thể.

About VCI Legal:

VCI Legal is an award-winning business law firm in Vietnam with a wide range of legal and corporate services, among other things, corporate, banking & finance, tax, labor & HR, real estate and dispute resolution with special focus on international investment disputes, We also offer our specialized type of service called “In-House Counsel Service” with the aim of assisting our clients in dealing with all types of internal and external issues arising from their day-to-day operations and business activities. With our offices in both Hanoi and Ho Chi Minh City, we have a tremendous depth of experience in providing well-reasoned and comprehensive legal advice to not only multinationals and Fortune 500 companies, but also small and medium enterprises.

Our professional team comprises one of the leading law firms in Vietnam with service quality highly recommended and acknowledged by international legal service reviewers such as: The Legal 500, AsiaLaw Profiles, IFLR, KPMG’s Tax Directors’ Handbook, Acquisition International, ACQ Global, Global Law Experts, Finance Monthly, and Chambers & Partners.

For many years, VCI Legal has been ranked among the top law firms in Vietnam for corporate, finance, insurance, taxation, employment, intellectual property and investment. With a “Can Do Attitude” combined with a “Know How” capacity, our firm is big enough to provide comprehensive legal support for any in-house legal matters, yet small enough to care about each of our clients. We undertake each engagement with the mindset of a long-term relationship, with the will to give whatever it takes to understand and fulfill your needs.

Ho Chi Minh City

Suite P7-42.18, Vinhomes Central Park, 720A Dien Bien Phu, Thanh My Tay Ward, Ho Chi Minh City, Vietnam

Tel.: (+84) 028 3827 2029 Fax: (+84) 028 3823 4436

Hanoi

Suite 1903, Floor 19, W1 Tower, Vinhomes Westpoint, Pham Hung, Tu Liem Ward, Hanoi City, Vietnam

Tel.: (+84) 024 3936 4985 – (+84) 024 3936 4987

Affiliated Offices: Beijing – Shanghai – Hanoi – Ho Chi Minh City – Singapore – New Delhi – Dubai – Doha – Zurich Paris – Rome – Brescia – Washington D.C. – Los Angeles