VCI Legal – ngày 12 tháng 5 năm 2026

Mối quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã bước vào một giai đoạn thử thách đầy biến động kể từ khi Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) chính thức công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 vào ngày 30 tháng 4 năm 20261. Sự kiện này đã tạo ra một cơn chấn động trong cộng đồng doanh nghiệp và các cơ quan hoạch định chính sách khi Việt Nam bị liệt vào danh sách “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country – PFC), mức cảnh báo cao nhất trong khung pháp lý của Hoa Kỳ về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Đây là một bước lùi đáng kể nếu xét trên phương diện ngoại giao thương mại, bởi trong suốt 13 năm qua, Hoa Kỳ chưa từng áp dụng định danh PFC cho bất kỳ đối tác thương mại nào kể từ trường hợp của Ukraine vào năm 2013. Việc Việt Nam bị đẩy thẳng từ Danh sách Theo dõi (Watch List) lên mức PFC mà không qua bước trung gian là Danh sách Ưu tiên theo dõi (Priority Watch List) cho thấy sự cảnh báo sâu sắc của giới chức Hoa Kỳ đối với tiến trình thực thi thực tế tại Việt Nam. 

Hành động này của USTR không đơn thuần là một lời cảnh báo mang tính biểu tượng mà là một cơ chế kích hoạt các biện pháp cưỡng chế mạnh mẽ theo luật pháp nội địa Hoa Kỳ. Việc định danh Việt Nam là PFC là bước khởi đầu cho các bất lợi tiếp theo mà Việt Nam có thể phải phải đối mặt. Theo các quy định của Đạo luật Thương mại năm 1974, việc sau khi định danh PFC, USTR phải quyết định trong vòng 30 ngày về việc có khởi xướng một cuộc điều tra chính thức theo Mục 301 hay không. Một cuộc điều tra như vậy có thể dẫn tới các lệnh trừng phạt thương mại nghiêm khắc, bao gồm việc áp đặt thuế quan bổ sung lên hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, tương tự như những gì Hoa Kỳ đã thực hiện đối với Trung Quốc vào năm 2017. Để phản ứng lại áp lực này, Chính phủ Việt Nam đã triển khai những chiến dịch thực thi chưa từng có tiền lệ, tiêu biểu là Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 05/05/2026, nhằm khẩn trương ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và siết chặt kỷ cương trong lĩnh vực SHTT trên toàn quốc. 

Phân tích chuyên sâu Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 và vị thế pháp lý của Việt Nam 

Báo cáo Đặc biệt 301 là công cụ định kỳ hàng năm của USTR nhằm đánh giá tình trạng bảo hộ và thực thi quyền SHTT của các đối tác thương mại, bảo vệ lợi ích của các nhà sáng tạo, phát minh và chủ sở hữu thương hiệu Hoa Kỳ trên toàn cầu. Trong năm 2026, USTR đã rà soát hơn 100 đối tác thương mại và xác định một danh sách gồm 26 quốc gia có các vấn đề đáng quan ngại. 

Sự khác biệt giữa việc nằm trong PWL và PFC là rất lớn về mặt hệ quả pháp lý. Trong khi các quốc gia như Trung Quốc hay Ấn Độ dù có vấn đề nghiêm trọng vẫn được duy trì ở mức PWL để tiếp tục tham vấn, thì vị thế PFC của Việt Nam đồng nghĩa với việc Hoa Kỳ coi các hành vi xâm phạm SHTT tại đây là “trắng trợn và gây hại lớn nhất” đến nền kinh tế Hoa Kỳ. USTR nhấn mạnh rằng Việt Nam đã thất bại trong việc giải quyết các quan ngại kéo dài bất chấp các cuộc đối thoại song phương diễn ra từ năm 2020 và các đề xuất về Kế hoạch hành động SHTT vào năm 2023. 

Năm trụ cột quan ngại dẫn đến định danh PFC 

USTR đã liệt kê cụ thể năm nhóm vấn đề cốt lõi mà họ coi là bằng chứng cho sự thiếu hụt trong nỗ lực bảo hộ của Việt Nam.  

Thứ nhất, thực thi bản quyền trên môi trường số bị coi là không nhất quán và thiếu hiệu quả. Mặc dù Việt Nam đã có các hành động chống lại các nền tảng như Xoilac hay Fmovies, nhưng các nền tảng này vẫn có thể tái xuất hiện dưới các tên miền mới một cách dễ dàng, cho thấy hệ thống chặn truy cập hiện tại còn nhiều lỗ hổng.  

Thứ hai, nỗ lực chống hàng giả và xâm phạm nhãn hiệu bị đánh giá là chưa đủ mạnh mẽ, đặc biệt khi hàng giả vẫn tràn lan trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. 

Thứ ba, cơ chế thực thi tại biên giới còn nhiều hạn chế, khi lực lượng Hải quan thiếu thẩm quyền chủ động để tạm dừng các lô hàng quá cảnh có dấu hiệu vi phạm.  

Thứ tư là vấn đề sử dụng phần mềm không bản quyền trong các doanh nghiệp, một lĩnh vực mà USTR cho rằng Việt Nam gần như không có hoạt động thực thi đáng kể nào trong nhiều năm qua.  

Cuối cùng là sự thiếu hụt các chế tài hình sự đối với hành vi chiếm dụng tín hiệu cáp và vệ tinh, gây thiệt hại trực tiếp cho ngành công nghiệp nội dung và thể thao của Hoa Kỳ. 

Cuộc cách mạng lập pháp: Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 và các tiêu chuẩn mới 

Trước khi Báo cáo 301 được công bố, Việt Nam đã thực hiện một bước đi chiến lược nhằm hiện đại hóa khung pháp lý thông qua việc ban hành Luật số 131/2025/QH15,hay còn gọi là Luật  hữu trí tuệ sửa đổi 2025. Luật này có hiệu lực từ ngày 01 tháng 4 năm 2026, đánh dấu một nỗ lực lớn để đáp ứng các tiêu chuẩn cao trong CPTPP, EVFTA và giải quyết các “điểm nghẽn” mà Hoa Kỳ thường xuyên nhắc tới. 

• Đột phá về Trí tuệ nhân tạo (AI) và Chuyển đổi số 

Luật 2025 là văn bản đầu tiên tại Việt Nam luật hóa các vấn đề liên quan đến AI trong sở hữu trí tuệ. Khoản 5 Điều 6 của Luật giao Chính phủ quy định chi tiết về việc xác lập quyền đối với các đối tượng SHTT được tạo ra có sự hỗ trợ của AI. Đây là một bước đi mang tính tiên phong, nhằm giải quyết sự mơ hồ pháp lý khi máy móc ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo. Đồng thời, Luật cho phép sử dụng dữ liệu và văn bản đã công bố để huấn luyện AI, một quy định nhằm thúc đẩy nghiên cứu khoa học nhưng vẫn đặt ra giới hạn để không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi của tác giả. 

Về khía cạnh chuyển đổi số, Điều 11b thiết lập hành lang pháp lý cho việc số hóa toàn diện hoạt động SHTT, từ việc nộp đơn điện tử thống nhất cho mọi thủ tục đến việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về SHTT ứng dụng Big Data và AI. Điều này nhằm tăng tính minh bạch và đẩy nhanh tốc độ xử lý đơn, một trong những khiếu nại thường trực của các nhà đầu tư nước ngoài về thủ tục hành chính rườm rà tại Việt Nam. 

• Cải cách quy trình thẩm định và thực thi quyền sở hữu công nghiệp 

Để trực tiếp phản hồi các quan ngại của USTR về tốc độ xác lập quyền, Luật 2025 đã rút ngắn đáng kể các thời hạn thẩm định và phản đối đơn. Việc áp dụng các quy định này bắt đầu từ ngày 01/04/2026 đối với các đơn nộp mới, hứa hẹn tạo ra một môi trường xác lập quyền năng động hơn. 

Cơ chế “Thẩm định nhanh” được quy định tại Điều 14a Nghị định số 100/2026/NĐ-CP là một điểm sáng mới, cho phép các doanh nghiệp công nghệ chiến lược hoặc các trường hợp khẩn cấp về y tế, quốc phòng có thể sở hữu văn bằng bảo hộ chỉ trong vòng 3 tháng kể từ ngày công bố đơn. Tuy nhiên, việc rút ngắn thời hạn phản đối đơn xuống còn 3 tháng đối với nhãn hiệu cũng đặt ra thách thức cho các chủ sở hữu quyền, đòi hỏi họ phải có hệ thống giám sát thị trường cực kỳ nhạy bén để kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi xâm phạm. 

• Vai trò của các bộ ngành trong hệ thống thực thi mới 

Sự phối hợp liên ngành là chìa khóa của chiến dịch 2026. Bộ Khoa học và Công nghệ đóng vai trò là cơ quan kỹ thuật chủ trì, cung cấp các giám định chuyên môn về sở hữu công nghiệp. Bộ Công an được giao nhiệm vụ trọng yếu là triệt phá các mạng lưới tội phạm công nghệ cao vận hành các trang web phim lậu và cá độ bóng đá. Đặc biệt, Bộ Tài chính thông qua lực lượng Hải quan đã bắt đầu triển khai các biện pháp kiểm soát biên giới chặt chẽ hơn đối với hàng hóa có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu. Một hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi SHTT kết nối giữa các lực lượng thực thi và Bộ Công an dự kiến sẽ hoàn thành trong năm 2026 để tăng cường khả năng theo dõi các đối tượng tái phạm. 

• Chiến dịch “Thanh trừng” trang web lậu và thực thi cưỡng chế tháng 5/2026 

Sự xuất hiện của Công điện số 38/CĐ-TTg vào ngày 05/05/2026 là một minh chứng cho quyết tâm chính trị ở mức cao nhất của Việt Nam nhằm thay đổi cục diện thực thi SHTT ngay lập tức. Công điện này không chỉ là một văn bản điều hành thông thường mà là mệnh lệnh cho một “đợt cao điểm” tấn công tội phạm SHTT trên quy mô toàn quốc, diễn ra từ ngày 07/05 đến ngày 30/05/2026. 

Chính phủ đặt ra mục tiêu cụ thể: số lượng vụ việc xâm phạm SHTT bị xử lý trong tháng 5/2026 phải tăng tối thiểu 20% so với cùng kỳ năm 2025. Phản ứng dây chuyền từ công điện này đã dẫn đến việc hàng loạt website và ứng dụng vi phạm bản quyền lớn nhất Việt Nam phải dừng hoạt động hoặc âm thầm đóng cửa để né tránh các đợt kiểm tra liên ngành. 

Việc các website lâu đời và có lượng truy cập khổng lồ như XoilacTV hay các nhóm Fansub phim đóng cửa cho thấy áp lực từ các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Công an và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã đạt tới ngưỡng khiến các đối tượng vi phạm không còn cảm thấy an toàn khi hoạt động tại Việt Nam. Nhiều chuyên gia nhận định đây là chiến dịch thực thi SHTT lớn nhất từ trước đến nay, không có “ngoại lệ” hay “vùng cấm”. 

• Tác động đến các ngành hàng xuất khẩu chủ lực 

Các ngành hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn sang Hoa Kỳ như điện tử, dệt may, da giày và thủy sản đang nằm trong “tầm ngắm”. Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đã phải ra khuyến nghị khẩn cấp cho các hội viên về việc tuân thủ SHTT, sau khi nhận thấy những tín hiệu sụt giảm kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ do các áp lực chính sách. 

Vấn đề SHTT hiện nay không còn là rủi ro pháp lý đơn lẻ mà đã cộng hưởng với các cuộc điều tra về chuỗi cung ứng và lao động của Hoa Kỳ, tạo ra một rào cản kép cho hàng hóa Việt Nam. Các tập đoàn FDI lớn từ Hoa Kỳ cũng sẽ trở nên thận trọng hơn trong việc chuyển giao các công nghệ tiên tiến vào Việt Nam nếu họ không cảm thấy chắc chắn về khả năng bảo hộ của hệ thống pháp luật sở tại. Mối đe dọa lớn nhất là một cuộc điều tra theo Mục 301, điều có thể dẫn tới việc áp thuế trừng phạt lên hàng hóa Việt Nam. Bài học từ cuộc điều tra Mục 301 của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc năm 2017 cho thấy khi vấn đề SHTT được chính trị hóa và gắn với cán cân thương mại, các biện pháp thuế quan có thể được áp dụng rộng rãi và kéo dài nhiều năm. 

Các doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi tư duy từ “đối phó” sang “tuân thủ chủ động”. Sở hữutrí tuệ phải được coi là một thành tố cốt lõi của quản trị doanh nghiệp hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn chứ không chỉ là một vấn đề pháp lý thuần túy. 

• Kết luận và Triển vọng tương lai 

Sự kiện Việt Nam bị xếp vào nhóm Quốc gia nước ngoài ưu tiên (PFC) trong năm 2026 là một hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ về sự chênh lệch giữa cam kết trên giấy tờ và kết quả thực thi thực tế. Tuy nhiên, nhìn từ một góc độ tích cực, đây chính là “liều thuốc đắng” để thúc đẩy Việt Nam hoàn thiện hệ sinh thái SHTT một cách bền vững hơn. 

Sự kết hợp giữa Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 mang tính thời đại và các chiến dịch thực thi quyết liệt theo Công điện 38/CĐ-TTg đang tạo ra một tiền lệ mới về kỷ cương trong bảo hộ chất xám tại Việt Nam. Triển vọng để Việt Nam sớm ra khỏi danh sách PFC phụ thuộc vào khả năng duy trì các nỗ lực thực thi này một cách liên tục và nhất quán, chứ không chỉ dừng lại ở các chiến dịch ngắn hạn. Đối với các doanh nghiệp, sự đầu tư vào tuân thủ SHTT hôm nay chính là khoản bảo hiểm tốt nhất cho sự tăng trưởng ổn định và quyền tiếp cận các thị trường cao cấp trong tương lai.

About VCI Legal:

VCI Legal is an award-winning business law firm in Vietnam with a wide range of legal and corporate services, among other things, corporate, banking & finance, tax, labor & HR, real estate and dispute resolution with special focus on international investment disputes, We also offer our specialized type of service called “In-House Counsel Service” with the aim of assisting our clients in dealing with all types of internal and external issues arising from their day-to-day operations and business activities. With our offices in both Hanoi and Ho Chi Minh City, we have a tremendous depth of experience in providing well-reasoned and comprehensive legal advice to not only multinationals and Fortune 500 companies, but also small and medium enterprises.

Our professional team comprises one of the leading law firms in Vietnam with service quality highly recommended and acknowledged by international legal service reviewers such as: The Legal 500, AsiaLaw Profiles, IFLR, KPMG’s Tax Directors’ Handbook, Acquisition International, ACQ Global, Global Law Experts, Finance Monthly, and Chambers & Partners.

For many years, VCI Legal has been ranked among the top law firms in Vietnam for corporate, finance, insurance, taxation, employment, intellectual property and investment. With a “Can Do Attitude” combined with a “Know How” capacity, our firm is big enough to provide comprehensive legal support for any in-house legal matters, yet small enough to care about each of our clients. We undertake each engagement with the mindset of a long-term relationship, with the will to give whatever it takes to understand and fulfill your needs.

Ho Chi Minh City

Suite P7-42.18, Vinhomes Central Park, 720A Dien Bien Phu, Thanh My Tay Ward, Ho Chi Minh City, Vietnam

Tel.: (+84) 028 3827 2029 Fax: (+84) 028 3823 4436

Hanoi

Suite 1903, Floor 19, W1 Tower, Vinhomes Westpoint, Pham Hung, Tu Liem Ward, Hanoi City, Vietnam

Tel.: (+84) 024 3936 4985 – (+84) 024 3936 4987

Affiliated Offices: Beijing – Shanghai – Hanoi – Ho Chi Minh City – Singapore – New Delhi – Dubai – Doha – Zurich – Paris – Rome – Brescia – Washington D.C. – Los Angeles