VCI Legal – Ngày 26 tháng 5 năm 2026

Sự ra đời của Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 (chính thức có hiệu lực từ ngày 01/03/2026) cùng Nghị định 142/2026/NĐ-CP không chỉ thiết lập một hành lang kiểm soát rủi ro công nghệ mà còn kích hoạt một làn sóng tranh luận gay gắt về ranh giới bảo hộ tài sản trí tuệ. Trong bối cảnh các mô hình AI tạo sinh (Generative AI) bùng nổ, mối quan hệ giao thoa giữa các quy định về công nghệ mới và quyền tác giả đang trở thành tiêu điểm pháp lý nóng bỏng nhất tại Việt Nam.

Theo pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), nguyên tắc cơ bản luôn khẳng định: chỉ con người (cá nhân thực tế) trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm mới được công nhận là tác giả (Điều 12a). Máy móc, thuật toán hay bất kỳ hệ thống AI tự học nào đều không có tư cách pháp lý độc lập để đứng tên đăng ký bản quyền.

Sự tương thích này được thể hiện rõ nét qua hai nhóm tác phẩm:

• Tác phẩm do AI tạo ra hoàn toàn (AI-generated work): Khi người dùng chỉ nhập một câu lệnh (Prompt) đơn giản và AI tự động sản xuất ra một bức tranh, một đoạn nhạc hay một văn bản. Do không có sự can thiệp sáng tạo trực tiếp của con người, những tác phẩm này có nguy cơ cao không được bảo hộ bản quyền tại Việt Nam và sẽ trở thành tài sản công cộng. Nếu bị đối thủ sao chép, doanh nghiệp sẽ vô cùng khó khăn trong việc khởi kiện.
• Tác phẩm có sự hỗ trợ của AI (AI-assisted work): Nếu con người sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ (tương tự như cọ vẽ hay máy ảnh) và có đóng góp trí tuệ đáng kể vào kết quả cuối cùng thông qua việc chỉnh sửa, cắt ghép, vẽ chồng lớp hoặc biên tập sâu, phần sáng tạo trực tiếp của con người vẫn sẽ được xem xét bảo hộ.

Các quốc gia trên thế giới cũng có xu hướng tiếp nhận này. Tại Mỹ (Vụ việc Zarya of the Dawn – 2022): Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ (USCO) đã từ chối bảo hộ phần hình ảnh truyện tranh do AI Midjourney tạo ra, chỉ công nhận phần văn bản và cách sắp xếp bố cục do chính tác giả Kristina Kashtanova thực hiện. Tại Úc (Vụ việc Thaler v. Commissioner of Patents): Tòa án Liên bang Toàn phần Úc khẳng định hệ thống AI không thể được công nhận là nhà phát minh hay chủ thể quyền theo luật hiện hành.

Một trong những điểm đột phá và cũng là nguồn cơn của những tranh luận pháp lý lớn nhất tại Việt Nam hiện nay nằm ở điều khoản này đưa ra khái niệm “Ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu” (Text and Data Mining – TDM) dành cho huấn luyện AI trong Luật Sở hữu trí tuệ (được bổ sung vào cuối năm 2025) [1] có hiệu lực từ 01/04/2026.

Quy định mới cho phép các tổ chức, cá nhân được tự do sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI mà không cần phải xin phép hay trả phí cho chủ thể quyền, miễn là:

• Không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu.
• Dữ liệu đầu vào phải “hợp pháp” (có nguồn gốc rõ ràng, không phải là dữ liệu vi phạm bản quyền như phim lậu, sách lậu).
• Chỉ sử dụng cho mục đích nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện; việc sử dụng cho mục đích thương mại trực tiếp (ví dụ như bán lại dữ liệu) không nằm trong phạm vi ngoại lệ này.

Tuy nhiên, quy định này khiến cộng đồng họa sĩ, nhạc sĩ, nhà văn tại Việt Nam đã bày tỏ sự quan ngại sâu sắc. Họ cho rằng quy định này có thể bị lạm dụng để các công ty công nghệ tự do “quét” (scrape) toàn bộ tài sản trí tuệ của nghệ sĩ trên mạng nhằm huấn luyện các mô hình AI thương mại mà không trả phí bản quyền.

Lưu ý pháp lý quan trọng cho doanh nghiệp: Dù Khoản 5 Điều 7 đã được thông qua, luật quy định rõ: đối với dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả, việc khai thác còn phải thực hiện theo quy định của Chính phủ. Tính đến giữa năm 2026, Chính phủ chưa ban hành văn bản pháp luật hướng dẫn cụ thể về ngoại lệ TDM này. Vì vậy, về mặt thực tiễn, ngoại lệ này vẫn chưa thể áp dụng. Bất kỳ doanh nghiệp nào tự ý thu thập dữ liệu có bản quyền tại Việt Nam để huấn luyện AI mà không xin phép vẫn đối mặt với rủi ro pháp lý cực kỳ nghiêm trọng.

Mặc dù chưa có vụ kiện trực tiếp nào về việc AI xâm phạm bản quyền được đưa ra xét xử tại Việt Nam, nhưng thực tế cơ quan quản lý nhà nước đang mạnh tay xử lý tình trạng xâm phạm bản quyền trên không gian số.

Vào tháng 5/2026, Bộ Công an (Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu – C03) đã chính thức khởi tố 5 vụ án hình sự về hành vi “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” xảy ra tại nhiều doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nội dung số. Các bị can bị khởi tố bao gồm những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn:

• Bị can Nguyễn Hải Bình (Tổng giám đốc Công ty BH Media): Đơn vị này từng vướng nhiều bê bối khi tự ý “đánh gậy bản quyền” cả những tác phẩm công cộng như Quốc ca. Ông Bình đã thừa nhận hành vi tự ý sử dụng các tác phẩm âm nhạc để thu lợi quảng cáo trên YouTube mà không xin phép, không trả tiền bản quyền cho tác giả.
• Bị can Diệp Văn Lập (tức ca sĩ bolero Quang Lập, điều hành Trung tâm Giọng ca để đời): Bị khởi tố cùng ban lãnh đạo các đơn vị giải trí khác như Mây Sài Gòn, Lululola Entertainment vì các vi phạm tương tự trên không gian mạng. [2]

Vụ án BH Media và ca sĩ Quang Lập là lời cảnh báo đanh thép rằng: Việc xâm phạm quyền tác giả trên không gian số không còn là tranh chấp dân sự đơn thuần mà sẽ bị xử lý hình sự nghiêm khắc.

Các công ty phát triển AI cần nhận thức rõ: Nếu thu thập trái phép hàng triệu tác phẩm âm nhạc, hội họa, văn học của các nghệ sĩ Việt Nam để nạp vào hệ thống AI mà không có hợp đồng cấp phép sử dụng tác phẩm, họ hoàn toàn có thể bị khởi tố hình sự với tội danh tương tự. Việc “đào tạo AI” không phải là tấm lá chắn giúp doanh nghiệp né tránh trách nhiệm bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh các nghĩa vụ chuyên ngành về AI, Điều 10a Nghị định 100/2026/NĐ-CP thiết lập tiêu chí “đóng góp sáng tạo đáng kể của con người” như một điều kiện ngưỡng bắt buộc để tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Để đáp ứng yêu cầu này, cá nhân phải chứng minh được rằng họ đã:

• Xác định vấn đề kỹ thuật cụ thể và hình thành ý tưởng sáng tạo nền tảng của tác phẩm;
• Chủ động xác lập các thông số đầu vào, thay vì phụ thuộc vào các lệnh nhắc AI mang tính chung chung; và
• Đánh giá, tinh chỉnh và chuyển hóa một cách thực chất các kết quả đầu ra do AI tạo ra để tạo nên một kết quả có tính nguyên gốc rõ rệt.

Về phương diện pháp lý, điều khoản này pháp điển hóa một tiêu chuẩn đánh giá mang tính định tính, thay vì thuần túy hình thức. Trọng tâm của phép kiểm tra không hướng đến việc sử dụng công cụ AI, mà hướng đến bản chất và mức độ đóng góp trí tuệ của người vận hành. Về điểm này, Nghị định đặt Việt Nam trong dòng chảy của các xu hướng quốc tế mới nổi trong lĩnh vực bảo hộ quyền tác giả liên quan đến AI, đồng thời duy trì sự nhất quán về mặt học lý với quan niệm truyền thống về tác giả.

Có thể thấy sự giao thoa giữa Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 và Luật Sở hữu trí tuệ đang tái định hình toàn bộ nền kinh tế sáng tạo tại Việt Nam. Việc chủ động thích ứng, thượng tôn bản quyền nghệ thuật và minh bạch hóa công nghệ chính là chìa khóa vàng giúp doanh nghiệp phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Khuyến nghị chiến lược cho doanh nghiệp

Để bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý và tranh chấp sở hữu trí tuệ liên quan đến AI trong năm 2026, các chủ thể cần triển khai các biện pháp sau:

1. Đối với các Doanh nghiệp phát triển AI (AI Developers)

• Kiểm toán nguồn dữ liệu huấn luyện
• Tôn trọng quyền “Opt-out” của tác giả
• Tuân thủ quy định gắn nhãn AI theo Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo 2025:

– Nghĩa vụ đánh dấu kỹ thuật và gắn nhãn nội dung AI

– Nghĩa vụ báo cáo và xử lý sự cố trong 72 giờ

– Phân loại 3 mức độ rủi ro của hệ thống trí tuệ nhân tạo

– Thủ tục đánh giá sự phù hợp đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo được phân loại rủi ro cao

– Thực hiện đánh giá sự phù hợp

– Công khai kết quả đánh giá

– Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (cơ chế Sandbox)

2. Đối với các Doanh nghiệp ứng dụng AI và Creators

• Lưu trữ đầy đủ tài liệu thể hiện quá trình con người tham gia sáng tạo;
• Ghi nhận rõ việc lựa chọn dữ liệu, thiết lập tham số và quá trình tinh chỉnh kết quả do AI tạo ra;
• Kiểm tra tính hợp pháp của dữ liệu đầu vào dùng để huấn luyện hoặc vận hành AI;
• Xây dựng thỏa thuận rõ ràng giữa doanh nghiệp, nhân sự và đơn vị phát triển hệ thống AI về quyền sở hữu đối với kết quả tạo ra;
• Chủ động thực hiện đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp sớm để tránh nguy cơ bị sao chép hoặc tranh chấp quyền ưu tiên.

#LuatTrituenhantao #QuyenTacGia #AIAct #ChuyenDoiSo

[1] Khoản 5 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025

[2] https://thanhnien.vn/khoi-to-ca-si-quang-lap-va-nhieu-giam-doc-185260516114233055.htm 

About VCI Legal:

VCI Legal is an award-winning business law firm in Vietnam with a wide range of legal and corporate services, among other things, corporate, banking & finance, tax, labor & HR, real estate and dispute resolution with special focus on international investment disputes, We also offer our specialized type of service called “In-House Counsel Service” with the aim of assisting our clients in dealing with all types of internal and external issues arising from their day-to-day operations and business activities. With our offices in both Hanoi and Ho Chi Minh City, we have a tremendous depth of experience in providing well-reasoned and comprehensive legal advice to not only multinationals and Fortune 500 companies, but also small and medium enterprises.

Our professional team comprises one of the leading law firms in Vietnam with service quality highly recommended and acknowledged by international legal service reviewers such as: The Legal 500, AsiaLaw Profiles, IFLR, KPMG’s Tax Directors’ Handbook, Acquisition International, ACQ Global, Global Law Experts, Finance Monthly, and Chambers & Partners.

For many years, VCI Legal has been ranked among the top law firms in Vietnam for corporate, finance, insurance, taxation, employment, intellectual property and investment. With a “Can Do Attitude” combined with a “Know How” capacity, our firm is big enough to provide comprehensive legal support for any in-house legal matters, yet small enough to care about each of our clients. We undertake each engagement with the mindset of a long-term relationship, with the will to give whatever it takes to understand and fulfill your needs.

Ho Chi Minh City

Suite P7-42.18, Vinhomes Central Park, 720A Dien Bien Phu, Thanh My Tay Ward, Ho Chi Minh City, Vietnam

Tel.: (+84) 028 3827 2029 Fax: (+84) 028 3823 4436

Hanoi

Suite 1903, Floor 19, W1 Tower, Vinhomes Westpoint, Pham Hung, Tu Liem Ward, Hanoi City, Vietnam

Tel.: (+84) 024 3936 4985 – (+84) 024 3936 4987

Affiliated Offices: Beijing – Shanghai – Hanoi – Ho Chi Minh City – Singapore – New Delhi – Dubai – Doha – Zurich – Paris – Rome – Brescia – Washington D.C. – Los Angeles